Το ‘φαινόμενο’ RASHOMON και η υπεράσπιση της ελπίδας.

by Αντρέι Κοτσεργκίν

It sounded interesting, at least while I kept out of the rain. But if it’s a sermon, I’d sooner listen to the rain.

Στο RASHOMON , του 1950, ο Akira Kurosawa τοποθετεί κάτω από μια πύλη έναν άξεστο ζητιάνο , έναν ξυλοκόπο και έναν ιερέα. Οι τρεις τους αναζητούν καταφύγιο από την καταρρακτώδη βροχή και η πύλη της πόλης RASHOMON προσφέρεται ως τέτοιο , έστω και αν φαντάζει ετοιμόρροπη.

Και πάλι όμως αυτή η παμπάλαια πύλη δεν αποκλείεται να είναι πολύ πιο ‘στιβαρή‘ σε σχέση με τους τρεις κατοίκους που τυγχάνει να βρεθούν ταυτόχρονα από κάτω της.

Βλέπεις για να περάσουν την ώρα τους οι τρεις άντρες αρχίζουν να εξιστορούν την ιστορία μιας δίκης στην οποία έτυχε να παρευρεθούν οι δύο από αυτούς. Ο καθένας τους ενώ φαίνεται να έχει μια αρκετά διαφορετική εκδοχή της ίδιας ιστορίας στο τέλος και οι δυο εκδοχές ακούγονται εξαιρετικά δυσάρεστες και ανατριχιαστικές στα αυτιά μας…

If men lie in this world, what makes you so sure they’ll be honest in the next?

Το RASHOMON είναι ένα σύνθετο φιλμ που κυμαίνεται ανάμεσα στο ψυχολογικό και crime θρίλερ , το δικαστικό δράμα όμως παράλληλα είναι και μια αιχμηρή μελέτη της ανθρώπινης ψυχής ,των επιθυμιών της, των αδυναμιών αλλά και των προτερημάτων της. Επίσης είναι μια σκληρή αντανάκλαση της θνητής ενοχής αλλά και ενίοτε μια υπέροχη υπενθύμιση της ικανότητας που έχουμε για καλοσύνη.

Εδώ το δικαστήριο περιστρέφεται γύρω από δυο άντρες και μια γυναίκα. Ο ένας τους καταλήγει νεκρός, ο άλλος δικάζεται ενώ η γυναίκα ατιμάζεται. Όμως τόσο οι ίδιοι όσο και οι μάρτυρες του περιστατικού φαίνεται να έχουν ο καθένας τους από μια διαφορετική εκδοχή γύρω από το περιστατικό.

Λέγεται ότι κατά την διάρκεια μιας δίκης ποτέ δυο μάρτυρες δεν θα περιγράψουν ένα περιστατικό με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Ο Kurosawa ουσιαστικά διηγείται την ίδια ιστορία όμως μέσα από τέσσερις διαφορετικές ματιές. Το τελικό αποτέλεσμα δεν αλλάζει ποτέ του όμως τα κίνητρα και η μέθοδος του κάθε συμμετέχοντα αλλοιώνονται ανάλογα με το ποίος διηγείται την ιστορία.

Το ολιγομελές cast κάνει άρτια δουλειά ως προς την απόδοση των χαρακτήρων όμως εκείνοι που ξεχωρίζουν λιγάκι παραπάνω είναι ο σπουδαίος Toshiro Mifune , ως ημίτρελος κακοποιός ονόματι Tajomaru , και η Machiko Kyō.

Η δεύτερη ενσαρκώνει την γυναίκα που μπορεί από την μια να είναι το ατιμασμένο θύμα της αψιμαχίας δυο καυλωμένων και στενόμυαλων αντρών που δεν μπορούν να αντισταθούν στα σπαθιά, τις επιθυμίες αλλά και την ‘τιμή‘ τους όμως από την άλλη ίσως να είναι και ένα ύπουλο παλιόμουνο , ανάλογα πάντοτε το ποίος μας διηγείται την ιστορία. Όπως και να χει πάρα την αθωότητα ή την ενοχή της η γυναίκα αυτή αποτελεί μια σταρατη εξερεύνηση της θέσης που κατείχαν οι γυναίκες μέσα στην Φεουδαρχική Ιαπωνία, έναν τόπο που τον κυβερνουσαν άντρες που ζούσαν με το κατανα στο χέρι και χαραζαν πανίσχυρους αλλά και πολλές φορές αρκετά αμφιλεγομενους κώδικες τιμης και συμπεριφορές . Ασχέτως αν η γυναίκα αυτή μαρτυρά την αλήθεια ή το ψέμα ως θεατής δεν γίνεται να μην προβλημστιστεις από την θέση της μέσα σε μια τέτοια κοινωνία.

Ο Mifune πάλι είτε είναι ένας ημίτρελος και απόλυτος ΜΠΑΣΤΑΡΔΟΣ είτε ένας απλός Μπάσταρδος, και πάλι ανάλογα με την κάθε οπτική !

Ο Mifune στο RASHOMON σε αρκετές περιπτώσεις μοιάζει να παραδίδει ‘One Man Show’ με την εκφραστικότητα αλλά και την υπερκινητικότητα του . Είναι άξεστος , ‘εκκεντρικός‘ αλλά συνάμα εκπέμπει μυστήριο και μια ‘βρώμικη‘ γοητεία. Η ερμηνεία του (και) εδώ άνετα αποτέλεσε πολύτιμη κληρονομιά για μετέπειτα ηθοποιούς όπως για παράδειγμα ο Nicolas Cage.

Όμως η σπουδαιότερη κληρονομία είναι αυτή που άφησε πίσω του ο σπουδαίος Akira Kurosawa (και ) με αυτή του την ταινία.

Λίγο πριν ξεκινήσει τα γυρίσματα του RASHOMON ο Kurosawa τρεις βοηθοί σκηνοθέτη τον προσέγγισαν και του εξέφρασαν το παράπονο τους :

‘Δεν καταλαβαίνουμε την ταινία’.

Ιδού ένα δικαστικό δράμα / θρίλερ όπου στο φινάλε δεν υπάρχει η παραμικρή ‘λύση‘ στην υπόθεση. Που να πάρει η οργή δεν υπάρχει καν κάποια αληθινή ‘τιμωρία‘ για τον ένοχο ή τους ενόχους. Ένα αδιανόητο κινηματογραφικό παράδοξο για τα δεδομένα της εποχής. Μάλιστα ο αθεόφοβος σκηνοθέτης δεν διστάζει ακόμη και να καταθέσει την μαρτυρία (?!) του νεκρού θύματος εδώ μέσω ενός μέντιουμ!

Ακόμη και οι ηθοποιοί του RASHOMON σε μια φάση έπιασαν τον σκηνοθέτη και του ζήτησαν να τους εξηγήσει την σημασία πίσω από την ιστορία του σεναρίου.

Η απάντηση του Kurosawa στα παραπάνω παράπονα και ερωτήματα ήταν εξαιρετικά απλή :

‘ Το RASHOMON είναι μια αντανάκλαση της ζωής. Και στην ζωή ποτέ κάτι δεν είναι πραγματικά ξεκάθαρο.’

Και είχε απόλυτο δίκαιο. Δυο άνθρωποι ποτέ τους δεν βλέπουν το ίδιο περιστατικό με τον ίδιο ακριβώς τρόπο.

Το RASHOMON υπήρξε το φιλμ που σύστησε τον Akira Kurosawa στην Ευρώπη και το Hollywood. Απέσπασε τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας και τα Όσκαρ του έδωσαν τιμητικό βραβείο ξενόγλωσσης ταινίας.

Οι κριτικοί της δύσης έγραψαν διθυράμβους για τον σκηνοθέτη και το φιλμ του, τις τεχνικές , το ύφος αλλά και για το πως ξεδιπλώνει το σενάριο και τις θεματολογίες του. Τα πάντα σε αυτή την ταινία λειτουργούν ως ένα πολύτιμο μάθημα σκηνοθεσίας και συγγραφής σεναρίων. Από το γεγονός ότι ο δημιουργός του επιστρατεύει καθρέφτες ώστε να χρησιμοποιήσει το φως του ήλιου για τον φωτισμό της ταινίας του μέχρι και το editing που για την εποχή του υπήρξε απίστευτα καινοτόμο. Ο Kurosawa τραβούσε αρκετές από τις σκηνές του με παραπάνω από μια κάμερες ώστε στην συνέχεια να έχει την δυνατότητα να μοντάρει την ταινία του με μεγαλύτερη ελευθερία και για να έχουν οι σεκάνς δράσης καλύτερη ροή.

Το RASHOMON αποτέλεσε τεράστια επιρροή για δυτικούς σκηνοθέτες όπως είναι οι Martin Scorsese και Brian De Palma και για αγαπημένες ταινίες τύπου GHOST DOG και THE USUAL SUSPECTS.

Μέχρι και σήμερα το περίφημο Rashomon Effect , δηλαδή η χρήση των αντικρουόμενων φλας μπακ και των μαρτυριών διαφορετικών ατόμων για ένα συγκεκριμένο περιστατικό , επιστρατεύεται από αρκετούς σκηνοθέτες επάνω στην αφήγηση των ταινιών τους.

Αντίθετα όμως με την Ευρώπη και το Hollywood οι συμπατριώτες του Kurosawa εκείνη την περίοδο δεν έμεινα διόλου ευχαριστημένοι από το RASHOMON και το ‘ανορθόδοξο‘ ύφος του φιλμ…

Με την προβολή του στην Ιαπωνία το RASHOMON απέσπασε δυο βραβεία και έκανε τίμιες εισπράξεις όμως οι κριτικοί της χώρας σχεδόν ‘αποκεφάλισαν‘ την ταινία και τον σκηνοθέτη της.

Όταν το RASHOMON γνώρισε την αποδοχή της Δύσης οι Γιαπωνέζοι επικριτές φάνηκαν να πέφτουν από τα σύννεφα. Ορισμένοι έγραψαν ότι οι Δυτικοί γούσταραν την ταινία μόνο και μόνο επειδή τους φαινόταν ‘εξωτική‘…

Παρόμοια στάση απέναντι στην ταινία και τον δημιουργό κράτησε και η Κυβέρνηση της Ιαπωνίας. Όταν το RASHOMON επιλέχθηκε ώστε να εκπροσωπήσει την χώρα στο Φεστιβάλ της Βενετίας ορισμένοι αξιωματούχοι εξέφρασαν την δυσαρέσκεια και την αντίθεση τους διότι όπως υποστήριζαν ‘δεν ήταν αρκετά αντιπροσωπευτική του Γιαπωνέζικου σινεμά’ και μάλιστα πίεζαν έντονα τον Kurosawa να την αποσύρει ώστε στην θέση της να βάλουν ένα φιλμ του συναδέλφου του Yasujirō Ozu, που μάλλον κρίνονταν ως πιο ‘παραδοσιακός‘ σκηνοθέτης…

Το αν αυτοί οι απίθανοι αξιωματούχοι τελικά κατέληξαν να κάνουν χαρακίρι, όντας ατιμασμένοι από τις μετέπειτα βραβεύσεις και διακρίσεις του RASHOMON, μέχρι και σήμερα δεν μας έχει γίνει γνωστό !

Το RASHOMON λειτούργησε ως το φιλμ ‘κατάνα‘ με το οποίο ο δημιουργός του έσκισε τα σύνορα της τόσο ιδιαίτερης και εκκεντρικής πατρίδας του και μπόρεσε να συστήσει την τέχνη του στον δυτικό κόσμο. Ο Akira Kurosawa δεν υπηρέτησε απλά τον κινηματογράφο της χώρας του. Αντίθετα γράπωσε το παγκόσμιο σινεμά, με την ίδια μανία που ο ‘κακοποιός‘ Toshiro Mifune γραπώνει εδώ την γυναίκα ‘θύμα‘ (?) του, και στην συνέχεια το αναθεώρησε και το εξέλιξε με σπουδαίους και ποικίλους τρόπους.

Όσον αφορά το RASHOMON και το αιώνιο ερώτημα γύρω από το ποίος τελικά είναι ο ‘ένοχος‘ και ποίος το ‘θύμα‘ της όλης υπόθεσης λυπάμαι αλλά δεν έχω να σας δώσω μια ξεκάθαρη απάντηση. Αλλά και να είχα μια και πάλι δεν θα την αποκάλυπτα ποτέ μου.

Στο RASHOMON ακούμε τέσσερις εκδοχές της ίδιας ιστορίας. Και δεν έχει σημασία ποία είναι ‘ψέμα‘ και ποία ‘αλήθεια‘. Στην τελική και οι τέσσερις τους μας αποκαλύπτουν διαφορετικές πτυχές της ανθρώπινης μας φύσης. Κάποιες μας μιλούν για την τιμή και την δύναμη του πνεύματος και του σώματος και κάποιες άλλες πάλι για την ατίμωση και τον εκφυλισμό τους. Όλες τους κρύβουν ενοχή και ούτε μια στάλα ελπίδας.

Και κάπως έτσι ο ιερέας κάτω από την ετοιμόρροπη πύλη της πόλης ξεσπάει με λυγμούς :

‘War, earthquake, winds, fire, famine, the plague. Year after year, it’s been nothing but disasters. And bandits descend upon us every night. I’ve seen so many men getting killed like insects, but even I have never heard a story as horrible as this. Yes. So horrible. This time, I may finally lose my faith in the human soul. It’s worse than bandits, the plague, famine, fire or wars.’

Ακούγοντας εξιστορήσεις βιασμού και φονικού ο ιερέας ετοιμάζεται να χάσει και τα τελευταία ψήγματα της πίστης του.

Και να όμως που στο φινάλε ο Akira Kurosawa αποδεικνύεται ένας αθεράπευτος ρομαντικός και αισθηματίας. Καθώς η βροχή ‘σβήνει‘ το αναπάντεχο κλάμα ενός μωρού κάνει την εμφάνιση του. Και κάπου επάνω σε αυτή την στιγμή είναι που το στανταράκι που θέλει δυο μάρτυρες να μην βλέπουν ποτέ τους ένα περιστατικό με την ίδια ματιά φαίνεται να καταργείται παντελώς :

Η εύθραυστη αγνότητα αυτού του πλάσματος πρέπει να προστατευτεί ακόμη και αν χρειαστούν τεράστιοι κόποι και θυσίες.

Ο ιερέας και ο ξυλοκόπος το βλέπουν ταυτόχρονα και ξεκάθαρα αυτό. Ο δεύτερος αποφασίζει να αναλάβει δράση ενώ ο πρώτος αντικρίζοντας επιτέλους μια θνητή πράξη που δεν θα διακρίνεται από εγωισμό , μοχθηρία ή απληστία αλλά από γνήσια ανιδιοτέλεια ξαναβρίσκει την πίστη του στο ανθρώπινο είδος.

Καθώς οι δυο άντρες παίρνουν το μωρό στα χέρια τους η βροχή επιτέλους σταματά. Για πρώτη φορά σε ολόκληρη την διάρκεια του RASHOMON κάνει την εμφάνιση της η ελπίδα.

Να όμως που στο φινάλε δεν μπορείς και να μην αναλογιστείς ότι ο τρίτος άντρας της συντροφιάς, ο άξεστος ζητιάνος , μόλις είδε το μωρό το πρώτο πράγμα που έσπευσε να κάνει είναι να αρπάξει το κιμονό που το σκέπαζε από το κρύο ώστε να το πάρει για την πάρτη του…

Στο RASHOMON ο Akira Kurosawa μας διηγιέται μια ιστορία τόσο φίσκα στην απαισιοδοξία που σχεδόν σε αναγκάζει να εγκαταλείψεις τις ελπίδες που ίσως να είχες για την ανθρωπότητα και στο τέλος επαναφέρει την αισιοδοξία για κάτι το καλύτερο . Και πάλι όμως φροντίζει να αφήσει και μερικές ‘λιμνούλες βροχής‘ κάτω στο χώμα της Ιαπωνίας που θα εξακολουθούν να καθρεφτίζουν τις χειρότερες πτυχές μας.

Βλέπεις ορισμένα πράγματα σε αυτή την ζωή είναι καταδικασμένα να συμπορεύονται για πάντα επειδή εμείς οι ίδιοι αδυνατούμε να κατανοήσουμε και να ελέγξουμε το σώμα, το μυαλό και την ψυχή μας…

I’m the one who should be ashamed. I don’t understand my own soul.

One thought on “Το ‘φαινόμενο’ RASHOMON και η υπεράσπιση της ελπίδας.

Add yours

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: