CHINATOWN : Χώνουμε την μύτη μας στην εργάρα του Roman Polanski.

by Αντρέι Κοτσεργκίν

‘Can you believe it? We’re in the middle of a drought, and the water commissioner drowns. Only in L.A.’

Στα μέσα των 70s οι Roman Polanski και Jack Nicholson συμμάχησαν καλλιτεχνικά ώστε όχι μονάχα να ‘αναγεννήσουν‘ το νεο-νουάρ είδος σινεμά αλλά και για να συνθέσουν ένα φιλμ που μέχρι και σήμερα μνημονεύεται τόσο για την οπτική του δύναμη και αισθητική αλλά και για το σενάριο του.

Το CHINATOWN , του 1974, μπορεί να απέσπασε μονάχα το Όσκαρ σεναρίου, στα βραβεία της Ακαδημίας , όμως πρωτίστως δημιούργησε μια υψίστης σημασίας κληρονομιά στο πως συγγράφονται crime ιστορίες για την μεγάλη οθόνη, οι οποίες περιστρέφονται γύρω από νουάρ κόσμους και σκληροτράχηλους αντιήρωες ,αλλά και στο πως οι σκηνοθέτες οφείλουν να στήνουν ατμόσφαιρες μυστηρίου και εγκλήματος.

Όμως το μεγαλύτερο ίσως ‘μάθημα‘ που παρέδωσε αυτή η εργάρα είναι ότι δεν χρειάζεται κάθε ταινία να διακρίνεται από ένα ‘Happy Ending‘…

 ‘But, Mrs. Mulwray, I goddamn near lost my nose. And I like it. I like breathing through it. And I still think you’re hiding something.’

Στο CHINATOWN ο Jack Nicholson είναι ένας , μάλλον, λεχρίτης ντετέκτιβ που ακούει στο όνομα Jake Gittes.

O Jake βγάζει το ‘μεροκάματο‘ του παρακολουθώντας συνήθως άπιστους συζύγους στην πόλη του Λος Άντζελες και δίνοντας αναφορές στις απατημένες γυναίκες τους. Μια μέρα σκάει μύτη στο γραφείο του μια κυρία της εξέχουσας κοινωνίας και του αναθέτει την παρακολούθηση του συζύγου της , ο οποίος τυγχάνει να είναι ο αρχιμηχανικός της της Εταιρίας Ύδρευσης της πόλης ‘των αγγέλων’.

O ντετέκτιβ κατευθείαν μυρίζεται μια γερή μπίζνα και δέχεται την δουλειά. Στην τελική ποίος θα έλεγε ‘όχι‘ σε ένα καλό μεροκάματο…

Ο Jake ξεκινά να παρακολουθεί τον αρχιμηχανικό και πολύ σύντομα εξασφαλίζει τις ‘πιπεράτες‘ φωτογραφίες που αποδεικνύουν την απιστία του. Τις παραδίδει στην γυναίκα όμως την αμέσως επόμενη μέρα διαπιστώνει ότι οι φωτογραφίες έχουν διαρρεύσει στις τοπικές εφημερίδες.

Και κάπως έτσι ο ντετέκτιβ βρίσκεται ξαφνικά μπλεγμένος σε μια δαιδαλώδη υπόθεση που ξεπερνά κατά πολύ τις αρχικές του εκτιμήσεις και προσδοκίες…

Το Όσκαρ που καπάρωσε ο Robert Towne για το σενάριο του υπήρξε απόλυτα δίκαιο.

Ο Towne το έγραψε έχοντας τον Jack Nicholson εξαρχής στο μυαλό του ως τον ‘ήρωα‘ της υπόθεσης. Βέβαια το ‘ήρωας‘ είναι αρκετά σχετικό μιας και εδώ ο ντετέκτιβ Jake αρχικά μας παρουσιάζεται ως ένας αυτάρεσκος και πονηρός τύπος που δεν τραβάει το παραμικρό ζόρι να παίξει ‘βρώμικα‘ ώστε να φέρει εις πέρας την δουλειά του. Και πάλι όμως ο άντρας αυτός παρουσιάζει και ορισμένες σταράτες αρετές που τον καθιστούν έναν αντιήρωα που ζει και κινείται σε μια πόλη γεμάτη από κάθε λογής άπληστους και αμείλικτους Μπάσταρδους.

Καθώς ο Jake βυθίζεται ολοένα και περισσότερο μέσα στα ‘βρώμικα νερά‘ της πόλης του όχι μόνο δεν συμβιβάζεται με το γεγονός ότι καλείται να προσπαθήσει να πιάσει ‘ψάρια‘ που είναι κατά πολύ μεγαλύτερα του αλλά αντίθετα δείχνει να πεισμώνει όταν η αξιοπιστία και το όνομα του πλήττονται εξαιτίας μιας σκιερής και πολύπλοκης υπόθεσης. Ο Jake αρνείται πεισματικά να υποκύψει σε δωροδοκίες , απειλές αλλά και στα θέλγητρα μιας Femme Fatale που τον προτρέπει επίμονα να τα παρατήσει.

Και ειλικρινά όταν αυτή η Femme Fatale ενσαρκώνεται από την Faye Dunaway ως θετής δεν μπορείς παρά να μην θαυμάσεις τον ντετέκτιβ για την προσήλωση που επιδεικνύει απέναντι στην έρευνα του…

 ‘That’s what the District Attorney used to tell me in Chinatown.’

Στο παρελθόν ο Towne είχε δηλώσει ότι χωρίς την συμμετοχή του Jack Nicholson δεν θα είχε μπει ποτέ του στην διαδικασία να συγγράψει το CHINATOWN. Οι δυο τους γνωρίζονταν από τα φοιτητικά τους χρόνια και για τον Towne o Jack ήταν ο μοναδικός ηθοποιός που μπορούσε να υποδυθεί έναν αντιήρωα όπως είναι ο Jake. Άλλες επιρροές για το σενάριο αποτέλεσαν οι ντετέκτιβ νουβέλες του Raymond Chandler, ένα βιβλίο σχετικά με την ιστορία των δικαιωμάτων του νερού στην πολιτεία της Καλιφόρνια αλλά και οι προσωπικές συναναστροφές του σεναριογράφου με μπάτσους , έναν αρχιμηχανικό στην εταιρία ύδρευσης , άτομα του υποκόσμου και άντρες που κατείχαν θέσης ισχύος σε εταιρείες και δημόσιες υπηρεσίες.

Ο Towne αρχικά οραματίζονταν το CHINATOWN ως μια ‘τριλογία‘ ενώ παρά τον τίτλο στην αρχική εκδοχή της ιστορίας του η ιστορική και περίφημη γειτονιά δεν έπαιζε κάποιον ρόλο και επιστρατεύονταν μονάχα σαν μια μεταφορά από τον κεντρικό ήρωα. Για τον Jake η Chinatown συμβολίζει ένα επαγγελματικό και ψυχικό αδιέξοδο. Είναι ένα μέρος όπου ένας άντρας είναι αναγκασμένος να παραμερίσει τα θέλω και τα πρέπει του ώστε να μπορέσει να επιβιώσει και να τα βγάλει πέρα. Είναι μια γειτονιά που οι ατομικοί ‘κώδικες τιμής‘ δεν θα σε οδηγήσουν σε καμία ‘νίκη‘ και αντίθετα μπορούν να σου προκαλέσουν χοντρούς μπελάδες…

Η ιδέα να αποτυπωθεί κυριολεκτικά η περιοχή της Chinatown στην ταινία ανήκει στον Roman Polanski. Ο σκηνοθέτης την διατηρεί ως μια μεταφορά για τον αντιήρωα του όμως παράλληλα δίνει σε αυτή την μεταφορά ‘σάρκα και οστά‘. H Chinatown του Polanski σφύζει από ζωή και κίνηση. Είναι λουσμένη με σαγηνευτικά νέον φώτα αλλά και από κάθε λογής διαφθορά και ενοχή. Μάλιστα στο τέλος δεν διστάζει να στείλει πίσω σε αυτή τον Jake ώστε να του θυμίσει μια απόλυτα σκληρή αλλά και σταράτη αλήθεια :

Όσο και αν πεισμώσει και κοπιάσει ένας άντρας στο φινάλε ποτέ του δεν θα κατορθώσει , ολομόναχος, να πετύχει μια ‘νίκη‘ απέναντι σε εκείνους που κινούν τα νήματα της κοινωνίας μας…

Loach: What happened to your nose, Gittes? Somebody slammed a bedroom window on it?

Jake Gittes: Nope. Your wife got excited. She crossed her legs a little too quick. You understand what I mean, pal?

Σε αυτό το φιλμ πετυχαίνουμε κάθε λογής Μπάσταρδους.

Ορισμένοι κυκλοφορούν σε κοινή θέα και προβαίνουν σε πράξεις απαράμιλλης βίας ενώ άλλοι κρύβονται μέσα σε επαύλεις , πίσω από γραφεία και τίτλους εξουσίας. Αυτοί οι τελευταίοι είναι και οι χειρότεροι Μπάσταρδοι της ιστορίας, με τον τιτάνα John Huston να ξεχωρίζει ως το αρχι-Κάθαρμα .

Ο Huston ως επιχειρηματίας Noah Cross αποτυπώνει απόλυτα την θνητή μοχθηρία, την απληστία και ανωμαλία. Είναι ένας άντρας που θα κάνει τα πάντα ώστε να επιτύχει τους βρωμερούς σκοπούς του και επίσης γνωρίζει ότι το χρήμα και η εξουσία που κατέχει λειτουργούν ως η απόλυτη ‘βγες από την φυλακή’ κάρτα του.

Ο ντετέκτιβ Jake λόγω του επαγγέλματος του έχει συναντήσει πολλά Καθάρματα στην ζωή του να όμως που ο Cross του αποκαλύπτει ένα ‘Κακό‘ τόσο αδιανόητα μεγάλο που θα καταλήξει να κλονίσει ανεπανόρθωτα τον αντιήρωα μας. Ο Noah Cross αποτελεί την πιο χτυπητή ενσάρκωση αυτού που ο Jake χρίζει ως ‘Chinatown‘…

Το σενάριο του Towne ΄πνίγει‘ τον θεατή με μυστήριο, βίαια εγκλήματα , απληστία , ένοχα μυστικά και κάθε λογής διαφθορά. Όμως είναι οι παρεμβάσεις του Polanski αυτές που το εξύψωσαν σε ένα από τα κορυφαία σενάρια στην ιστορία του κινηματογράφου. Ο σκηνοθέτης αφαίρεσε την αφήγηση , ώστε η ταινία του να μην φαντάζει ως μια ακόμη κλισέ νουάρ ιστορία, και ‘δολοφόνησε‘ εν ψυχρώ το ‘Happy Ending‘ που οραματίζονταν αρχικά ο σεναριογράφος.

Το πόσο καθοριστικές υπήρξαν οι αλλαγές του σκηνοθέτη μπορούμε να το διακρίνουμε στο γεγονός ότι το sequel της ταινίας του πάτωσε στο Box Office του 1990. Το φιλμ με τίτλο THE TWO JAKES μπορεί να ήταν ένα απόλυτα στιβαρό νεο-νουάρ , crime & mystery φιλμ όμως χωρίς την συμμετοχή του Polanski σε αυτό απέτυχε παταγωδώς να πιάσει τα επίπεδα του προκατόχου του. Ο Nicholson έχοντας ‘ερωτευτεί‘ τον χαρακτήρα του Jake αποφάσισε να αναλάβει την σκηνοθεσία ενώ o Towne επιθυμούσε διακαώς να επεκτείνει την ‘τριλογία’ του. Να όμως που οι βάσεις που έθεσε ο Polanski με το CHINATOWN αποδείχθηκαν ένα ‘ φράγμα‘ που οι δυο τους απλά δεν μπορούσαν να το προσπεράσουν.

Το φιλμ του Polanski δίνει πνοή ευρωπαϊκού αέρα στο Αμερικάνικο νεο-νουάρ είδος και όχι μόνο το διέσωσε από μια επερχόμενη παρακμή αλλά κατέληξε να το εξελίξει και να το επαναφέρει στις καρδιές του κοινού και των κριτικών. Τα πλάνα του Polanski για ακόμη μια φορά είναι το λιγότερο μαεστρικά. Η αντίθεση που δημιουργείται ανάμεσα στην έρημο του L.A. και τα νερά του, που φαντάζουν εδώ ως το πιο πολύτιμο αγαθό, είναι πραγματικά σπουδαία. Σε βυθίζει σε ένα κλίμα μυστηρίου και τεράστιων συμφερόντων. Σου παρουσιάζουν μια πόλη γεμάτη διαφθορά και δυσωδία σε κάθε της έκφανση. Μια πόλη που δεν θα διστάσει να πνίξει όποιον τολμήσει να πάει κόντρα στα συμφέροντα εκείνων που την κινούν.

Στο CHINATOWN παρατηρούμε έναν εξαιρετικά εύστροφο και αποφασισμένο ντετέκτιβ να πασχίζει να λύσει ένα μυστήριο όμως να που στο τέλος και εκείνος πέφτει επάνω σε ένα ‘ φράγμα‘ που φαντάζει απροσπέλαστο.

Για τον Roman Polanski η Αμερικάνικη κοινωνία έχει δομηθεί με έναν απόλυτα σάπιο τρόπο. Και αυτή η ‘σαπίλα‘ είναι τόσο ισχυρή που στο τέλος δεν υπάρχει η παραμικρή ελπίδα για εξυγίανση.

Όσο ικανός , macho και επίμονος και αν φαντάζει εδώ ο ντετέκτιβ Jake στο φινάλε το μόνο που έχει να ελπίζει είναι ότι θα μπορέσει να πιαστεί από μια άκρη ώστε τα ‘βρομόνερα‘ της πόλης του να μην πνίξουν και τον ίδιο…

Σεναριακά, ερμηνευτικά και σκηνοθετικά το CHINATOWN είναι ένα άρτιο φιλμ.

Δεν είναι καθόλου τυχαίο που η ταινία αυτή δημιούργησε μια ‘σχολή‘ την οποία ακολουθούν ευλαβικά πολλοί σύγχρονοι σκηνοθέτες. Εδώ έχουμε ένα σεμινάριο σχετικά με το πως στήνονται οι ταινίες μυστηρίου και εγκλήματος. Ως θεατές μαθαίνουμε μονάχα ότι μαθαίνει και ο ντετέκτιβ στην διάρκεια της αναζήτησης του. Ταυτιζόμαστε απόλυτα μαζί του και δίνουμε δεκάρα για όλα όσα τραβάει. Όταν κινδυνεύει να χάσει την μύτη του από δυο ανταγωνιστές / καθίκια (που τον έναν τον παίζει ο ίδιος ο Polanski σε ένα μοχθηρό cameo!) ‘πονάμε‘ μαζί του και ας μην είναι ένας ‘καθαρός’ και τυπικός ‘ήρωας’ του σινεμά . Κάθε φορά που ο ντετέκτιβ χώνει την μύτη του κάπου κινδυνεύει να την χάσει. Θα επιμείνει όπως και να χει κερδίζοντας έτσι την εκτίμηση μας. Φυσικά σε αυτό τσοντάρει τα μέγιστα και ο Jack Nicholson με την εξαιρετική του ερμηνεία.

Σε μια από τις πρώτες σκηνές της ταινίας η πελάτισσα ρωτάει τον , μούλο, ντετέκτιβ αν είναι μόνος του στο γραφείο ώστε να μπορέσουν να συζητήσουν την υπόθεση που θέλει να του αναθέσει…

Ida Sessions: Are you alone?

Jake Gittes: Isn’t everybody?

Στην κυριολεξία ο Jake της λέει ένα στυγνό ψέμα μιας και στο πλευρό του βρίσκονται οι δυο συνεργάτες του. Να όμως που μεταφορικά καταλήγει να της λέει και μια σκληρή αλήθεια :

Σε αυτή την πόλη όλοι οι κάτοικοι είναι ‘ μόνοι‘ τους.

Αν κάποιος νέος δημιουργός επιθυμεί να γυρίσει μια ταινία με στοιχεία μυστηρίου, crime και νεο-νουάρ οφείλει να έχει μελετήσει εκτενώς τόσο το σενάριο όσο και την σκηνοθεσία του CHINATOWN. Το ίδιο ισχύει και για την φωτογραφία του John Alonzo αλλά και για την , εμβληματική πλέον, μουσική του Jerry Goldsmith.

Όμως ένας ακόμη παράγοντας που εξασφάλισε στο CHINATOWN μια περίοπτη θέση στην κινηματογραφική αθανασία είναι η θεματολογία του φιλμ και το πως αυτή αποδίδεται και αναπτύσσεται από τους Towne και Polanski.

Και για τους δυο δημιουργούς η διαφθορά που συναντάται στην κοινωνία μας πλέον φαντάζει να έχει εξαπλωθεί παντού και να είναι ανίκητη. Και πάλι όμως κατά καιρούς θα υπάρξουν άντρες και γυναίκες που θα τολμήσουν να την αντικρίσουν κατάμουτρα και να την πολεμήσουν με σθένος, όσο και αν τους τρομάζει η θέα της.

Στο τέλος το ερώτημα είναι αν μια χούφτα ανθρώπων αρκεί ώστε να νικήσει ένα σύστημα που ακόμη και οι άνθρωποι που έχουν ορκιστεί να το ‘ υπηρετούν’ φαντάζουν ως ύψιστα Καθάρματα ?

Για τον σεναριογράφο Robert Towne η απληστία και η διαφθορά μπορούν να νικηθούν με το πείσμα και τον αγώνα. Για τον Roman Polanski πάλι το σενάριο μιας νίκης φαντάζει ως μια μάταιη φαντασίωση.

Να που όμως , εντελώς ειρωνικά, η ταινία αυτή προκάλεσε σε τόσο μεγάλο βαθμό τους θεατές της εποχής που τους ‘ανάγκασε‘ να στρέψουν τα βλέμματα και την προσοχή τους σε ορισμένα ζητήματα αληθινής διαφθοράς που κρύβονταν γύρω από αγοραπωλησίες γης αλλά και στα δικαιώματα επάνω στην διανομή του νερού της πόλης !

‘Forget it, Jake. It’s Chinatown.’

Στο φινάλε του CHINATOWN ο ντετέκτιβ Jake μπορεί να έχασε τόσο την υπόθεση που είχε αναλάβει όσο και την γυναίκα που κατέληξε να ονειρευτεί αλλά η ίδια η ταινία πέτυχε μια μικρή, αλλά και εξαιρετικά πολύτιμη, ‘νίκη‘ κόντρα σε ένα σύστημα που διαχρονικά είναι πεπεισμένο ότι είναι ‘ανίκητο‘.

Έχουν περάσει πάνω από σαράντα χρόνια από τότε που η ταινία βγήκε στις σκοτεινές αίθουσες να όμως που τα μηνύματα της εξακολουθούν να φαντάζουν τρομαχτικά επίκαιρα…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: