EL TOPO : Ο σαμάνος Alejandro Jodorowsky αναζητεί ‘τα πάντα’ μέσα στην έρημο…

by Αντρέι Κοτσεργκίν

‘Acid Western…’

Πραγματικά αδυνατώ να φανταστώ έναν περισσότερο… δεν θα πω ‘βλάσφημο‘ μιας και δεν θεωρώ ότι αν κάτι κρίνεται ως ‘βλάσφημο‘ είναι και απαραίτητα κακό, οπότε θα προτιμήσω την λέξη ‘άκομψο‘ ‘ ώστε να χαρακτηρίσω τον παραπάνω ορισμό που αρκετοί απέδωσαν στο φιλμ EL TOPO, του σκηνοθέτη Alejandro Jodorowsky.

Βλέπεις αν ο Sergio Leone κάποτε συνέθετε μέσα από τις ταινίες του Επική γουέστερν ποίηση τότε ο , εξίσου σπουδαίος, συνάδελφος του μέσα από το δικό του φιλμ έγραψε ένα ‘γουέστερν ευαγγέλιο‘ για το σινεμά των 70s

Όπως και ο Leone έτσι και ο Jodorowsky απέδωσε την ιστορία της ταινίας του μέσα από εξάσφαιρα, πνευματικά σύνθετους πιστολέρο που ακροβατούσαν ανάμεσα στην τιμή και την κτηνωδία, αχανείς ερήμους , λιγοστές πράξεις καλοσύνης και άφθονες πράξεις απαράμιλλης βίας και φονικού.

Αντίθετα με τον Leone ,που οι εισαγωγές του ήταν συνήθως βίαιες και εναρμονισμένες με το πνεύμα της κινηματογραφικής Άγριας Δύσης, ο Jodorowsky ξεκινά το δικό του γουέστερν με μια εικόνα που κρίνεται εξαιρετικά σπάνια και ασυνήθιστη για το συγκεκριμένο είδος :

Έναν βλοσυρό πατέρα που διασχίζει την καυτή έρημο παρέα με τον , ολόγυμνο , γιο του.

Σε μια στιγμή ο πατέρας κατεβάζει τον μικρό από το άλογο και του λέει να θάψει στην άμμο το πρώτο του παιχνίδι και την φωτογραφία της μητέρας του.

Το ταξίδι της ενηλικίωσης ξεκινά κάπου εδώ…

Η σεκάνς της εισαγωγής κατευθείαν γεμίζει το μυαλό σου με μια σκέψη :

Πως μπορεί να μεγαλώσει ένας άντρας το παιδί του σε έναν τόσο σκληρό τόπο , τι έχει να του διδάξει και τι θα μπορέσει να του αφήσει ως κληρονομιά ?

Η απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα έρχεται αμέσως μετά όταν ο σκηνοθέτης μας αποκαλύπτει νέες πτυχές αυτού του κόσμου. Εικόνες που φαντάζουν σαφώς πιο ταιριαστές στα πλαίσια και τις επιταγές ενός γουέστερν φιλμ όμως παράλληλα ζέχνουν από τόσο έντονη βία και μακαβριότητα που βλέποντας τες το καταλαβαίνεις ότι το EL TOPO θα σε σύρει σε μονοπάτια τόσο ακραία και σκοτεινά όσο κανένα άλλο φιλμ του γουέστερν είδους, και όχι μόνο.

Πιστολίδια, μαχαιρώματα, ακρωτηριασμοί, παλουκώματα , βιασμοί, βασανιστήρια τόσο σωματικά όσο και ψυχολογικά, ευνουχισμοί …

O Jodorowsky ντύνει την ταινία του με όλες τις πράξεις βίας που το κοινό παραδοσιακά προσμένει να δει μέσα σε ένα γουέστερν. Μόνο που το κάνει με τόσο μοναδικό και ωμό τρόπο που όλα αυτά δεν γίνεται να μην σε πλήξουν έστω και λίγο. Οι πυροβολισμόι και το αίμα που τους διαδέχονται ζέχνουν από ρεαλισμό. Τα ‘πτώματα‘ που κοσμούν πολλά από τα τοπία φαντάζουν εξίσου αυθεντικά ενώ εκείνα των ζώων πιθανότατα όντως είναι αληθινά.

Το EL TOPO είναι υπέρμετρα σκληρό ως προς την απεικόνιση της σωματικής βίας όμως εκεί που πραγματικά διαπρέπει είναι στο πως ο δημιουργός του στήνει , τους ακόμη πιο σκληρούς αλλά και προβοκατόρικους, συμβολισμούς του.

Οπτικά και αφηγηματικά ο Jodorowsky εδώ είναι λες και φέρνει την Κόλαση, και όλες τις ‘σφαίρες ή πύλες‘ της , επάνω στον δικό μας κόσμο. Κάθε νέα τοποθεσία κρύβει την δική της φρίκη αλλά παράλληλα εκπέμπει και μια άγρια γοητεία.

Η έρημος ανέκαθεν πρωταγωνιστούσε στις Χριστιανικές γραφές και έτσι ο σκηνοθέτης εδώ την επιστρατεύει και ως την δική του ‘πρωταγωνίστρια‘. Είναι ένα μέρος που θα βρεις τον θάνατο, κάθε λογής σήψη και παρακμή και όλα τα απεχθή, αδύναμα ή σκληρά χαρακτηριστικά της θνητής μας φύσης και κοινωνίας. Είναι όμως και ένα μέρος που διακρίνεται από μια άγρια ομορφιά και στο οποίο ένας άνθρωπος πέρα από τον θάνατο και τον πόνο μπορεί , αν το παλέψει, να βρει και κάτι το ανώτερο.

Τα πλάνα του σκηνοθέτη είναι ποιητικά και επιβλητικά. Ο φακός της κάμερας αιχμαλωτίζει τα πάντα με τρόπο που φαντάζει καλλιτεχνικός αλλά και ‘κλινικός‘ ταυτόχρονα. Τίποτε από όλα όσα βλέπουμε εδώ δεν είναι τυχαίο, τα πάντα έχουν να μας πουν κάτι. Πάντως το σκηνοθετικό ύφος του Jodorowsky θα μπορούσε να ερμηνευτεί και ως ‘ψυχεδελικός‘ , σε μερικά σημεία, οπότε μάλλον ο χαρακτηρισμός ‘Acid Western’ δεν είναι εντελώς άτοπος. Απλά είναι άδικος επειδή το EL TOPO λειτουργεί με σαφώς πιο σύνθετο και ουσιώδη τρόπο από ότι ένα ‘σινε-τριπάρισμα’.

Φυσικά δεν γίνεται να μην μνημονεύσουμε την , αδιανόητα όμορφη αλλά συνάμα και δυναμική, φωτογραφία του Raphael Corkidi αλλά και τις μουσικές συνθέσεις που τις έγραψε ο ίδιος ο Jodorowsky, φανερώνοντας μας για ακόμη μια φορά το πόσο ολοκληρωμένος και διψασμένος είναι ως δημιουργός.

Θεματολογικά το EL TOPO ξετυλίγει συμβολισμούς και αλληγορίες γύρω από τον Χριστιανισμό και την ανατολίτικη φιλοσοφία. Αν οι σταράτες εικόνες βίας του Jodorowsky είναι μια επίγεια Κόλαση ,που η ύπαρξη της δεν γίνεται να αμφισβητηθεί , τότε οι συμβολισμοί του λειτουργούν ως τα ‘Ευαγγέλια‘ τα οποία ο εκάστοτε θεατής θα κληθεί να τα ερμηνεύσει με τους δικούς του τρόπους.

Το φιλμ αυτό είναι μια διττή αναζήτηση.

Για τον κεντρικό χαρακτήρα, τον οποίο ενσαρκώνει ο ίδιος ο Jodorowsky, η αναζήτηση αυτή σχετίζεται από την μια με την εκδίκηση από την άλλη όμως είναι και πνευματική. Για τον θεατή πάλι το EL TOPO είναι μια διαρκής αναζήτηση μηνυμάτων , συμβολισμών αλλά και συναισθηματικών προκλήσεων.

Το EL TOPO είναι ένα από τα πιο γνήσια προκλητικά έργα του κινηματογράφου. Μάλιστα ο σκηνοθέτης του στο παρελθόν φρόντισε να εκτοξεύσει κατακόρυφα τον παράγοντα της πρόκλησης μέσω των δηλώσεων που έκανε σχετικά με την έντονη σκηνή βιασμού που συναντάται στο πόνημα του :

‘Όταν αποφάσισα να γυρίσω την σκηνή του βιασμού έπιασα την Mara Lorenzio και της εξήγησα ότι θα την χτυπήσω και θα την βιάσω. Δεν υπήρχε κάποιος συναισθηματικός δεσμός ανάμεσα μας , έβαλα τις γυναίκες ηθοποιούς να υπογράψουν μια ρήτρα που τις απέτρεπε νομικά από το να κάνουν έρωτα μαζί μου. Δεν μιλήσαμε ποτέ μεταξύ μας. Δεν γνώριζα το παραμικρό για εκείνη. Πήγαμε στην έρημο έχοντας συνοδεία μονάχα άλλους δυο ανθρώπους : Τον διευθυντή φωτογραφίας και έναν τεχνικό. Της είπα ‘τώρα θα κάνω πρόβα’. Θα γυρνούσαμε την σκηνή με μια μόλις λήψη διότι δεν γινόταν αλλιώς. Τους είπα να ξεκινήσουν την λήψη μόλις τους έκανα σινιάλο… Και τότε στα πραγματικά…πραγματικά την βίασα. Και εκείνη ούρλιαξε.Τότε εκείνη μου αποκάλυψε ότι στο παρελθόν είχε βιαστεί ξανά. Βλέπεις για μένα ο συγκεκριμένος χαρακτήρας είναι εύθραυστος μέχρι την στιγμή που την βιάζει ο El Topo. Και εκείνη έχει οργασμό. Για αυτό δείχνω και έναν πέτρινο φαλλό μέσα στην σκηνή που εκτοξεύει νερό. Έχει οργασμό. Αποδέχεται το αντρικό φύλο. Και αυτό συνέβη στην Mara και στην πραγματικότητα. Φανταστική σκηνή…φανταστική σκηνή ! ‘

Η ‘εξομολόγηση‘ αυτή προφανώς και ξεσήκωσε έντονες αντιδράσεις. Το 2019 ο Jodorowsky ανακάλεσε και απέδωσε την δήλωση του ως ένα ‘σουρεαλιστικό τρόπο για την προώθηση της ταινίας’.

Παρά την διευκρίνηση του μέχρι και σήμερα υπάρχει αρκετός κόσμος που πιστεύει ότι το παραπάνω περιστατικό συνέβη στα αλήθεια. Και εδώ έχουμε ένα σπάνιο παράδειγμα που ένα ‘ακραίο σενάριο δικαιολογεί πλήρως την επίδραση που άσκησε στο κοινό.

Ο Alejandro Jodorowsky πέρα από σπουδαίος σκηνοθέτης ανέκαθεν ήταν και ένας τρομερός προβοκάτορας που έχει την ικανότητα να δημιουργεί αλλά και να κλονίζει εντυπώσεις όχι μονάχα μέσα από τα πλάνα του αλλά και με την γενικότερη συμπεριφορά του.

Πάντως ακόμη και ένας μεθοδικός και στυγνός προβοκάτορας κρύβει τις δικές του ευαισθησίες. Μετά από αρκετά χρόνια ο σκηνοθέτης όντας ντροπιασμένος που ανάγκασε τον γιο του να παίξει στην ταινία τον κάλεσε στο σπίτι του και τον οδήγησε στην αυλή. Του υπέδειξε ένα σημείο και του είπε να ξεκινήσει να σκάβει. Μέσα στην τρύπα ο γιος του βρήκε ένα παλιό λούτρινο αρκουδάκι και την φωτογραφία της μητέρας του, αντιστρέφοντας έτσι μια από τις πιο περίφημες σκηνές της ταινίας τους .

‘ Τώρα είσαι οκτώ ετών και έχει το δικαίωμα να είσαι παιδί.’

Να που το EL TOPO είναι ένα φιλμ προορισμένο να στοιχειώνει όχι μόνο τους θεατές που το βλέπουν αλλά και τον ίδιο του τον δημιουργό.

Τι είναι τελικά το EL TOPO ?

Αγαπητέ μου αναγνώστη πραγματικά αδυνατώ να δώσω μια ξεκάθαρη απάντηση σε αυτό το ερώτημα.

Το EL TOPO είναι ένα ρεβιζιονιστικό γουέστερν. Δεν είναι όμως μονάχα ένα γουέστερν , μια κωμωδία , μια τραγωδία , ένα τριπάρισμα ή ένα κοινωνικό και πολιτικό φιλμ. Όπως λέει και ο δημιουργός του ‘είναι τα πάντα’.

Είναι μια διαρκής πνευματική και θρησκευτική αναζήτηση. Είναι συμβολισμοί , μυθολογία αλλά και μαγεία που πηγάζει από έναν σκηνοθέτη ‘σαμάνο‘ . Είναι ωμή και δριμεία κριτική αλλά και μια κλινική ψυχανάλυση. Είναι μια ιστορία εκδίκησης αλλά και εξιλέωσης. Και φυσικά είναι ένα φιλμ που άσκησε τεράστια επίδραση σε μετέπειτα σκηνοθέτες αλλά και κάθε λογής καλλιτέχνες.

Ίσως όμως πάνω απ’όλα το EL TOPO να είναι οι άνθρωποι.

Εδώ ο Alejandro Jodorowsky συνθέτει οπτικούς ‘ψαλμούς‘ που μας αφηγούνται την άρρηκτη σχέση που έχει αναπτύξει η ανθρωπότητα τόσο με την βία όσο και με την θρησκεία.

Στο EL TOPO κάποιοι από τους χαρακτήρες αναζητούν στην έρημο την ‘θεία τιμωρία‘ ή κάποιο σημάδι μιας ανώτερης δύναμης. Άλλοι πάλι θα υποκύψουν ολοκληρωτικά στα κατώτερα ένστικτα τους και είτε θα απαρνηθούν τον Θεό, είτε θα χρίσουν ως ‘Θεό‘ τους ένα ύψιστο Κάθαρμα που θα τους εκφράζει καλύτερα ως ανθρώπους. Υπάρχουν φυσικά και εκείνοι που θα κοιτάξουν πως να σφετεριστούν τον ρόλο του Θεού και αυτό θα το πράξουν με περίστροφα στα χέρια τους και μέσα από πράξεις αδιανόητης κτηνωδίας. Ίσως τελικά για τον Jodorowsky η βία να είναι ένας ‘Θεός‘ πολύ πιο ρεαλιστικός και αποτελεσματικός από εκείνους των διαφόρων θρησκειών. Το αίμα είναι η μοναδική ‘θρησκεία‘ που δεν γίνεται να αμφισβητηθεί.

Στο EL TOPO του Alejandro Jodorowsky θα αντικρίσουμε Καθάρματα τόσο αμείλικτα και ποταπά που ακόμη και ο ίδιος ο Θεός θα γελάσει με ευχαρίστηση και σαδισμό όταν τα δει να βρίσκουν έναν επίπονο θάνατο. Η τουλάχιστον έτσι θα κάνουν οι λεγόμενοι ‘εκπρόσωποι‘ του…

Βλέπεις σε αυτή την ταινία μπορεί η ιδέα της παρουσίας του Θεού να πλανάται συνεχώς στον αέρα της ερήμου όμως στην πραγματικότητα ο ίδιος ο Θεός μάλλον δεν τολμά να πατήσει το πόδι του σε έναν τόπο γεμάτο με τόσο εκκεντρικούς, πλανεμένους και προβληματικούς ‘πιστούς’. Και στην τελική αν το τολμήσει και κάνει την εμφάνιση του μονάχα ένα πράγμα θα μπορέσει να βρει :

Nothing, Nothing, Nothing…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: